Ciekawostki o zegarach, o których (może) nie wiedziałeś

Poniżej znajdziesz ciekawostki o zegarach: od pierwszych zegarów słonecznych w starożytnym Rzymie, przez zegar z kukułką i wskazówki kręcące się wstecz, po zegary atomowe, które niemal się nie spóźniają. Tekst jest napisany z myślą o dzieciach w wieku 8–13 lat, a także o rodzicach i nauczycielach, którzy chcą porozmawiać o czasie w prosty i ciekawy sposób.

Najważniejsze w skrócie

  • Pierwsze zegary były słoneczne i wodne, a jeden z najstarszych zegarów słonecznych trafił do Rzymu w 263 r. p.n.e.
  • Zegar z kukułką powstał w Schwarzwaldzie, a jego dźwięk imituje ptaka dzięki małym miechom i fletom.
  • Najdokładniejsze są zegary atomowe, a nowsze zegary optyczne osiągają jeszcze wyższą precyzję.
  • Największa tarcza zegarowa na świecie znajduje się na wieżowcu w Mekce, a dawniej godziny nie miały stałej długości.

Zegary w starożytności: od czego zaczęło się mierzenie czasu

Ludzie od dawna obserwowali Słońce, Księżyc i gwiazdy, żeby wiedzieć, kiedy siać, polować i wracać do domu. Rytm dnia i nocy oraz faz Księżyca do dziś wyznacza podstawowe jednostki czasu. Jeśli interesuje Cię, jak wygląda ten rytm w praktyce, zajrzyj do ciekawostek o Księżycu i misjach księżycowych.

Przeczytaj też: najrzadsze sukulenty na świecie

Przeczytaj też: dinozaury: 10 rzeczy, których nie wiesz

Przeczytaj też: wiosenne fakty i tradycje w kulturze

Zanim pojawiły się mechanizmy z kołami zębatymi, używano prostych narzędzi. Klepsydra odmierzała czas przez przesypywanie piasku, a zegar wodny przez powolny wypływ wody ze zbiornika. Oba rozwiązania działały dobrze tylko wtedy, gdy warunki były stabilne, dlatego ich dokładność bywała ograniczona.

Zegar słoneczny w starożytnym Rzymie: pierwszy zegar, który pokazywał zły czas

Według przekazów pierwszy zegar, jaki pojawił się w starożytnym Rzymie, był zegarem słonecznym przywiezionym z Katanii na Sycylii w 263 r. p.n.e. Przez około sto lat służył mieszkańcom miasta, ale został skalibrowany pod szerokość geograficzną Sycylii, dlatego w Rzymie pokazywał nieprawidłową godzinę.

Kamienny zegar słoneczny w starożytnym dziedzińcu rzucający długi cień – ciekawostki o zegarach
Zegar słoneczny mierzył czas dzięki cieniowi rzucanemu przez słońce.

Ten przykład pokazuje, że nawet dobry wynalazek trzeba dopasować do miejsca. Zegar słoneczny działa tylko wtedy, gdy ustawienie tarczy odpowiada szerokości geograficznej i kierunkowi padania słońca. Jak wyglądało codzienne życie w tamtych czasach, opisujemy w artykule o życiu starożytnego Rzymianina.

Ciekawostki o zegarach z kukułką i wskazówkami, które chodzą wstecz

Zegar z kukułką z Schwarzwaldu

Według przekazów w 1738 roku Frank Kettner umieścił w zegarach produkowanych w Schwarzwaldzie (Niemcy) dzwonek złożony z dwóch fletów. Małe miechy wprawiały je w ruch i wydawały dźwięk przypominający kukułkę. Tak narodził się zegar z kukułką, który do dziś kojarzy się z tradycyjnym wnętrzem domu.

Wskazówki, które kręcą się w przeciwną stronę

W zamku Brancaleoni w Piobbico (we Włoszech) wskazówki obracają się w odwrotnym kierunku niż zwykle. Z kolei zegar z tyłu florenckiego Duomo ma tylko jedną rękę, która również chodzi wstecz. Szczegóły dotyczące tych zabytków warto sprawdzić w lokalnych źródłach lub u przewodników.

Pomysł na lekcję: Zapytaj dzieci, jak odczytałyby godzinę na zegarze z jedną wskazówką albo z odwróconym kierunkiem ruchu. Ćwiczenie pokazuje, że sposób odczytu czasu to umowa, którą trzeba poznać.

Zegar Apokalipsy i Internet Time: zegary, które mierzą coś więcej

Zegar Apokalipsy to symboliczny wykres stworzony w 1947 roku przez grupę naukowców. Ma pokazywać, jak blisko, w przenośni, jesteśmy zagłady nuklearnej. Jego wskazówka, przesuwana w stronę północy lub od niej, zmieniała położenie wielokrotnie, w zależności od sytuacji na świecie. W 1947 roku wskazywała 7 minut przed północą.

W 1998 roku firma Swatch wprowadziła Internet Time, czyli system, w którym doba została podzielona na tysiąc jednostek zwanych „uderzeniami”. Miał on pomóc w rozwiązaniu problemu stref czasowych w sieci, ale nie przyjął się powszechnie.

Najdokładniejsze zegary na świecie: od cezu do zegarów optycznych

Najdokładniejsze są zegary atomowe, a wśród nich zegary cezowe. Liczą drgania atomów cezu, dzięki czemu mogą działać przez bardzo długi czas bez zauważalnego spóźnienia. Nowsze konstrukcje, na przykład zegary optyczne oparte na atomach strontu, osiągają jeszcze wyższą precyzję.

Taka dokładność ma znaczenie praktyczne. Pomaga w nawigacji satelitarnej, w synchronizacji sieci telekomunikacyjnych i w badaniach naukowych. Poniższa tabela porównuje główne typy zegarów.

Rodzaj zegara Zasada działania Dokładność
Słoneczny Ruch cienia Słońca Zależy od szerokości geograficznej i kalibracji
Mechaniczny Sprężyna lub wahadło Zależy od jakości mechanizmu
Cezowy Drgania atomów cezu Bardzo wysoka, błąd mierzony w sekundach przez bardzo długi czas
Optyczny Drgania atomów w świetle lasera Najwyższa spośród znanych konstrukcji

Ciekawostki o zegarach: największe zegary świata i zegar parowy w Vancouver

Największym zegarem na świecie jest tarcza na wieżowcu Abraj Al Bait w Mekce. Ma średnicę 43 metrów, czyli około sześć razy więcej niż tarcza Big Bena w Londynie. Pokazuje, że zegar może być integralną częścią architektury miasta, a nie tylko przedmiotem na ścianie. Więcej o najwyższych budynkach znajdziesz w artykule o wieżowcach.

Zupełnie inny charakter ma zegar w dzielnicy Gastown w Vancouver (Kanada). Zbudowany w 1977 roku, napędzany jest parą z miejskiej sieci ciepłowniczej. Co kwadrans wydaje gwizd, który przyciąga turystów i stał się jedną z symboli miasta.

Uwaga przy zwiedzaniu: Zabytkowe zegary bywają niedostępne do oglądania od środka. Przed wizytą sprawdź informacje na oficjalnej stronie obiektu lub miasta.

Godziny, które nie zawsze miały 12 i 60 minut

Tarcza z 12 godzinami jest dziś standardem, ale nie zawsze tak było. Zegary niektórych włoskich kościołów miały tylko 6 oznaczeń, ponieważ liczono w innym systemie godzin, odmierzanym od zachodu słońca. W takim systemie długość godziny zmieniała się w zależności od pory roku.

Podział doby również bywał inny. W czasie rewolucji francuskiej wprowadzono dziesiętny podział: 10 godzin w dobie i 100 minut w godzinie. System się nie przyjął, ale pokazuje, że czas jest w dużej mierze umowny.

Najczęściej zadawane pytania

Który zegar jest najdokładniejszy?

Najdokładniejsze są zegary atomowe, a zwłaszcza nowsze zegary optyczne. Mierzą drgania atomów, dlatego ich błąd jest niezwykle mały.

Jaki był pierwszy zegar na świecie?

Nie ma jednej odpowiedzi, bo najstarsze były zegary słoneczne i wodne. Jednym z przykładów jest zegar słoneczny, który według przekazów trafił do Rzymu w 263 r. p.n.e.

Dlaczego zegar nazywa się zegarem z kukułką?

Ponieważ jego dzwonek wydaje dźwięk przypominający głos kukułki. Dźwięk powstaje dzięki małym fletom napędzanym miechami.

Co pokazuje Zegar Apokalipsy?

To symboliczny wykres stworzony w 1947 roku, który przedstawia, jak blisko w przenośni jesteśmy zagłady nuklearnej. Położenie wskazówki zmieniano w zależności od sytuacji na świecie.

Czy kiedyś godziny miały różną długość?

Tak. W niektórych systemach, na przykład w dawnych włoskich godzinach, długość godziny zmieniała się w ciągu roku. Dziesiętny podział doby z czasów rewolucji francuskiej również różnił się od dzisiejszego.