Czym jest bioróżnorodność? Proste wyjaśnienie

Bioróżnorodność, czyli różnorodność biologiczna, to całe bogactwo życia na naszej planecie: zwierzęta, rośliny, grzyby i mikroorganizmy, a także środowiska, w których żyją, i zmienność wewnątrz poszczególnych gatunków. Czym jest bioróżnorodność? Najprościej mówiąc, to sieć powiązań, od której zależą jedzenie, czysta woda i stabilny klimat. Poniżej wyjaśniamy pojęcie, pokazujemy, dlaczego jest zagrożona, i podpowiadamy, co może zrobić każdy z nas.

Najważniejsze w skrócie

  • Bioróżnorodność obejmuje trzy poziomy: genetyczny, gatunkowy i ekosystemowy.
  • Ludzie zależą od niej bezpośrednio: od pożywienia, wody, surowców i zapylania roślin.
  • Główne zagrożenia to niszczenie siedlisk, zanieczyszczenia, nadmierna eksploatacja, zmiana klimatu i gatunki inwazyjne.
  • Każdy może pomóc, np. marnując mniej jedzenia, sadząc rodzime rośliny i szanując dziką przyrodę.

Czym dokładnie jest bioróżnorodność?

Termin łączy słowo „bio”, czyli życie, z „różnorodnością”. Obejmuje trzy poziomy: różnorodność genetyczną (zmienność wewnątrz gatunku), różnorodność gatunkową (liczbę i rodzaj gatunków) oraz różnorodność ekosystemów, czyli lasy, rafy koralowe, bagna czy łąki.

Przeczytaj też: dlaczego organizm potrzebuje wody

Przeczytaj też: elementy budowy komórki

Przeczytaj też: różnorodność biologiczna na Ziemi

Na Ziemi żyją miliony gatunków, a znaczna ich część nie została jeszcze opisana przez naukę. Każdy organizm jest częścią sieci: coś je, coś jest zjadane, coś zapyla kwiaty, a coś rozkłada martwą materię i użycza schronienia innym. Taki układ nazywamy ekosystemem, a im więcej w nim elementów, tym jest on zwykle stabilniejszy.

Dlaczego bioróżnorodność jest ważna dla człowieka?

Ludzie nie żyją obok przyrody, tylko w jej środku. Bioróżnorodność dostarcza nam pożywienia, wody pitnej, surowców do budowy i produkcji, a także wielu substancji wykorzystywanych w medycynie.

Pszczoła zapylająca kwiaty jabłoni w sadzie, przykład znaczenia bioróżnorodności
Owady zapylające wspierają produkcję owoców i warzyw.

Dobrym przykładem są owady zapylające. Wiele owoców i warzyw, takich jak jabłka czy truskawki, w dużym stopniu zależy od pszczół i innych zapylaczy. Gdy ich ubywa, mniej kwiatów wydaje owoce, a w efekcie spada różnorodność tego, co trafia na nasze talerze, i tego, co jedzą zwierzęta gospodarskie.

Łańcuch zależności działa jak efekt domina: strata jednego gatunku często pociąga za sobą kolejne. Warto też pamiętać, że granice między gatunkami bywają bardziej skomplikowane, niż się wydaje. Pokazuje to artykuł Hybrydy zwierząt: czym są i jakie znamy przykłady.

Jakie zagrożenia niszczą bioróżnorodność?

Działalność człowieka w ostatnim stuleciu, od zanieczyszczenia powietrza po emisję dwutlenku węgla, zwiększyła presję na przyrodę. Najczęściej wymienia się kilka głównych przyczyn utraty różnorodności biologicznej:

Zagrożenie Jak wpływa na przyrodę
Zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby Osłabia organizmy i zmienia skład ekosystemów
Niszczenie siedlisk (wylesianie, zabudowa, osuszanie bagien) Gatunki tracą miejsca do życia i rozmnażania
Nadmierna eksploatacja (nadmierne łowienie, wycinka) Populacje nie zdążają się odtworzyć
Zmiana klimatu Zmieniają się zasięgi gatunków oraz terminy kwitnienia i migracji
Gatunki inwazyjne Wypierają rodzime rośliny i zwierzęta

Zmiany klimatyczne nasilają większość z tych problemów. Mechanizm, który za nimi stoi, wyjaśnia artykuł Czym jest efekt cieplarniany, a szerszy kontekst znajdziesz w tekście Zmiana klimatu: czym jest globalne ocieplenie.

Według raportu IPBES, czyli Międzyrządowej Platformy Polityki Naukowej ds. Różnorodności Biologicznej i Usług Ekosystemowych, z 2019 r. około 75% powierzchni lądów zostało w znacznym stopniu przekształconych przez człowieka. Pełne wyniki warto sprawdzić w oficjalnych publikacjach tej organizacji.

Uwaga: Nie każde zagrożenie jest oczywiste. Czasem zniknięcie jednego gatunku owada lub rośliny zauważamy dopiero po latach, gdy coś przestaje działać w całym ekosystemie.

Czy przyroda potrafi się sama odbudować?

Do pewnego stopnia tak. Ekosystemy mają zdolność regeneracji: lasy odrastają po pożarach, a rzeki wracają do życia, gdy ogranicza się zrzuty ścieków. Regeneracja wymaga jednak czasu i przestrzeni, dlatego gatunki znajdujące się na krawędzi wyginięcia potrzebują ochrony już teraz.

Duże projekty odbudowy też pokazują, że zmiany są możliwe. Przykładem jest Wielka Zielona Ściana Afryki, inicjatywa zalesiania i odtwarzania terenów w rejonie Sahelu.

Co może zrobić każdy z nas?

  1. Ogranicz marnowanie jedzenia, planując zakupy i wykorzystując resztki.
  2. Wybieraj produkty z lokalnych, odpowiedzialnych źródeł i zwracaj uwagę na opakowania.
  3. Zostaw dziką przyrodę w spokoju: nie zrywaj chronionych roślin i nie zbliżaj się do gniazd ptaków.
  4. Posadź rodzime kwiaty miododajne na balkonie lub w ogrodzie, np. w donicy, aby wspierać pszczoły.
  5. Oszczędzaj energię i wodę. Przejście na odnawialne źródła energii również ma znaczenie, o czym piszemy w tekście Czym jest energia wiatrowa i jak działa.
  6. Rozmawiaj o przyrodzie z rodziną i kolegami z klasy. Wiedza, którą się dzieli, łatwo przechodzi w codzienne nawyki.

Światowy Dzień Bioróżnorodności: kiedy i dlaczego go obchodzimy?

Światowy Dzień Bioróżnorodności, zwany też Międzynarodowym Dniem Różnorodności Biologicznej, przypada 22 maja. Data nawiązuje do przyjęcia Konwencji o różnorodności biologicznej w Nairobi 22 maja 1992 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło ten dzień w 2000 r., aby zwracać uwagę społeczeństw na ochronę przyrody.

Każdego roku obchody mają inne hasło. Motto na 2021 r. brzmiało „Jesteśmy częścią rozwiązania”. To przesłanie nadziei, ale przede wszystkim odpowiedzialności: to, co robimy na co dzień, może realnie zmieniać sytuację.

Jak uczyć dzieci o bioróżnorodności?

Najlepiej zacząć od obserwacji własnego otoczenia. Rodzice i nauczyciele mogą zaproponować proste zadania, które angażują zmysły i wyobraźnię, a nie wymagają specjalistycznego sprzętu.

Pomysł na zadanie: Przez tydzień policzcie, ile różnych gatunków ptaków, owadów i roślin uda się zauważyć w parku lub na podwórku. Zapiszcie wyniki w zeszycie i porównajcie je z tygodniem następnym.

Dzieci chętnie porównują też miejsca: łąkę, zadbany trawnik i kawałek betonu. Taka prosta rozmowa pokazuje, jak różnorodne życie zależy od tego, jakie warunki mu stworzymy.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest bioróżnorodność w prostych słowach?

To różnorodność życia na Ziemi, czyli różnorodność genów, gatunków i ekosystemów. Wszystkie te elementy są ze sobą powiązane.

Jakie są trzy poziomy bioróżnorodności?

Są to różnorodność genetyczna (zmienność wewnątrz gatunku), gatunkowa (liczba i rodzaje gatunków) oraz ekosystemowa (środowiska, takie jak lasy, łąki czy bagna).

Dlaczego bioróżnorodność jest ważna dla ludzi?

Dostarcza jedzenia, wody, surowców i wspiera zapylanie roślin. Stabilne ekosystemy pomagają też łagodzić skutki zmian klimatu.

Kiedy obchodzimy Światowy Dzień Bioróżnorodności?

Obchodzimy go 22 maja. Data nawiązuje do przyjęcia Konwencji o różnorodności biologicznej w Nairobi w 1992 r.

Co mogą zrobić dzieci, aby pomóc przyrodzie?

Mogą szanować rośliny i zwierzęta, nie marnować jedzenia, sadzić kwiaty przyjazne owadom i uczyć się o przyrodzie razem z rodziną.