Wpływ żywności na środowisko: ile kosztuje Ziemia?

Wpływ żywności na środowisko jest znacznie większy, niż podpowiada cena na półce w sklepie. Za każdym produktem stoją zużyta woda, ziemia, paliwo, opakowanie i emisje gazów cieplarnianych, których nie widać na etykiecie. Poniżej sprawdzamy, ile tak naprawdę kosztuje Ziemia wyżywienie ludzi i jakie zmiany w codziennych zakupach mają realny sens. Warto też zajrzeć do tekstu o dniu przekroczenia i zużyciu zasobów planety, który pokazuje skalę tego problemu.

W skrócie

  • Produkcja żywności odpowiada za dużą część emisji gazów cieplarnianych, a czerwone mięso ma największy ślad środowiskowy.
  • Rolnictwo zużywa około 70% świeżej wody dostępnej na lądzie.
  • Około jednej trzeciej jedzenia przeznaczonego dla ludzi trafia do kosza.
  • Plastik z opakowań rozkłada się bardzo długo i przedostaje się do wody oraz łańcucha pokarmowego.
  • Sezonowe produkty, mniej czerwonego mięsa, zakupy luzem i woda z kranu to proste zmiany o dużym znaczeniu.

Jaki jest prawdziwy koszt jedzenia na talerzu?

Cena w sklepie obejmuje surowiec, pracę i marżę, ale nie uwzględnia kosztów, które ponosi środowisko. Zanim produkt trafi do koszyka, trzeba uprawić pole, nawodnić je, przewieźć towar i zapakować go. Każdy z tych etapów zostawia ślad.

Dlatego badacze coraz częściej patrzą na żywność przez pryzmat zasobów: ile ziemi, wody i energii potrzeba, by wyprodukować daną porcję, i ile gazów cieplarnianych trafia przy tym do atmosfery. Dopiero ten rachunek pokazuje, czym naprawdę jest koszt jedzenia.

Emisje gazów cieplarnianych a produkcja żywności

Produkcja żywności odpowiada za około 15% emisji gazów cieplarnianych wywołanych działalnością człowieka. To więcej niż samoloty, pociągi i samochody razem wzięte. Większość tej części, bo aż 65%, wiąże się z hodowlą zwierząt dostarczających mięso i mleko, czyli z produkcją pasz oraz metanem powstającym w procesie trawienia zwierząt i z obornika.

Warzywa i owoce luzem w wielorazowych torbach jako przykład ograniczania wpływu żywności na środowisko
Produkty luzem i wielorazowe torby ograniczają ilość odpadów opakowaniowych.

Metan działa jako gaz cieplarniany około 25 razy silniej niż dwutlenek węgla, choć w atmosferze utrzymuje się krócej. Dlatego jego źródła mają w tej debacie tak duże znaczenie.

Dlaczego czerwone mięso obciąża planetę najbardziej

Czerwone mięso wymaga 11 razy więcej ziemi niż kurczaki i świnie, a przy tym wytwarza pięć razy więcej gazów cieplarnianych. Jeszcze wyraźniejsza różnica pojawia się w porównaniu z ziemniakami, pszenicą czy ryżem: czerwone mięso wymaga 160 razy więcej ziemi i 11 razy więcej gazów cieplarnianych.

Naukowcy wskazują więc, że ograniczenie czerwonego mięsa na rzecz białego mięsa oraz sezonowych zbóż, owoców i warzyw może znacząco zmniejszyć wpływ naszej diety na środowisko.

Ślad wodny żywności: ile wody zużywa nasz talerz

Ślad wodny to ilość wody potrzebnej do wyprodukowania konkretnego jedzenia. Około 70% świeżej wody dostępnej na lądzie zużywa rolnictwo. Znaczna jej część trafia nie na uprawy przeznaczone bezpośrednio do spożycia, lecz na pasze dla zwierząt, co jest mało efektywnym wykorzystaniem zasobów.

Zwierzęta, również dzikie, mają bardzo rozwinięte zmysły, które pomagają im odnaleźć pokarm. Ciekawie o tym pisze tekst o zmyśle węchu słonia i wyczuwaniu jedzenia. W hodowli to jednak człowiek decyduje o paszy, a więc o całym śladzie wodnym produktu.

Produkt Zużycie wody (litry)
Stek (porcja) 15 000
Kurczak (porcja równoważna) 4 000
Płatki zbożowe (talerz) 1 600
Owoce (talerz) 900

Wartości mają charakter orientacyjny i pokazują skalę różnic między produktami.

Co zmieni rosnąca liczba ludzi na Ziemi?

W 2050 roku na Ziemi ma żyć około 10 miliardów ludzi, czyli o dwa miliardy więcej niż dziś. Wraz ze wzrostem populacji rośnie zapotrzebowanie na mięso, zwłaszcza w krajach uprzemysłowionych. Dlatego wybory żywieniowe przestają być sprawą jednej rodziny, a stają się kwestią całej planety.

Potrzebny jest tu umiar. Gdyby cały świat nagle przeszedł na wegetarianizm, emisje z pewnością by spadły, ale pojawiłyby się inne problemy: konieczność przekształcenia gruntów, zwierzęta bez hodowców i utrata miejsc pracy w rolnictwie. Zmiany muszą być stopniowe i dobrze przemyślane.

Mięso z laboratorium: czy to rozwiązanie?

Niektóre firmy pracują nad mięsem wytwarzanym w laboratorium z komórek pobranych od zwierząt i namnażanych w mieszaninie składników odżywczych. Pozwala to ograniczyć ubój, ale na razie trudno powiedzieć, że takie „sztuczne burgery” zastąpią zwykłe. Proces jest długi i kosztowny, a jego bilans środowiskowy nie jest jednoznacznie korzystny.

Podobnie jak w przypadku pytania, czy elektrownie słoneczne mają negatywny wpływ na środowisko, każda nowa technologia ma plusy i minusy. Warto patrzeć na pełny bilans, a nie tylko na jedno hasło.

Marnowanie żywności: problem, który zaczyna się w koszyku

Około jednej trzeciej jedzenia przeznaczonego dla ludzi jest marnowana. W Europie każdy konsument wyrzuca rocznie od 95 do 115 kilogramów żywności. Każdy wyrzucony produkt oznacza, że woda, ziemia i paliwo zużyte na jego wytworzenie poszły na marne.

Część strat powstaje w łańcuchu produkcyjnym, przy przetwórstwie, transporcie i w supermarketach. Część to domowe nawyki: kupowanie zapasów „na wszelki wypadek”, ignorowanie dat ważności i zapominanie o produktach w lodówce. Dobrym ćwiczeniem jest przejrzenie lodówki raz w tygodniu. Temat zasobów pasuje też do lekcji o środowisku przyrodniczym Polski w klasie 7.

Plastik w opakowaniach: cichy wróg środowiska

Plastik owijający żywność ma bardzo długi czas rozkładu. Styropianowy pojemnik może rozkładać się co najmniej 50 lat. Odpady wyrzucone dzisiaj pozostaną w środowisku nawet wtedy, gdy dorastać będą nasze wnuki.

Z czasem drobne fragmenty plastiku trafiają do wody i łańcucha pokarmowego. Zwierzęta mylą je z jedzeniem, a mikrofragmenty wracają na nasze talerze wraz z rybami i mięsem. Dlatego w wielu miejscach stopniowo wprowadza się przepisy ograniczające jednorazowe tworzywa, takie jak słomki, sztućce czy kubki piknikowe.

Co możemy zrobić w domu, żeby ograniczyć wpływ żywności?

Dobra wiadomość jest taka, że w jedzeniu nasze wybory mają szybki i widoczny efekt. Oto kilka praktycznych kroków.

  1. Planuj zakupy według jadłospisu. Lista ogranicza impulsywne zakupy i zmniejsza liczbę produktów, które później trafią do kosza.
  2. Wybieraj sezonowe warzywa i owoce. Krótszy transport i brak ogrzewania szklarni zwykle oznaczają mniejszą emisję.
  3. Kupuj luzem i zabieraj wielorazowe torby. Mniej opakowań oznacza mniej plastiku do utylizacji.
  4. Zwracaj uwagę na daty i przechowuj jedzenie właściwie. Oznaczenia „spożyć do” i „najlepiej spożyć przed” znaczą co innego.
  5. Pij wodę z kranu. To bardziej ekologiczna alternatywa dla butelek ze sklepu.
  6. Urozmaicaj dietę. Kolorowe posiłki z różnych produktów, z większym udziałem roślin, służą środowisku i zdrowiu.
Wskazówka: Jakość wody z kranu zależy od miejscowości. Informacje o niej warto sprawdzić u lokalnego przedsiębiorstwa wodociągowego.

Najczęściej zadawane pytania

Które jedzenie ma największy wpływ na środowisko?

Według przytoczonych danych największy wpływ mają produkty pochodzenia zwierzęcego, zwłaszcza czerwone mięso, ze względu na emisje gazów cieplarnianych oraz zużycie ziemi i wody.

Dlaczego czerwone mięso jest tak obciążające dla klimatu?

Hodowla wymaga dużo ziemi pod pastwiska i uprawy pasz, a zwierzęta wytwarzają metan podczas trawienia. Według zestawienia czerwone mięso wymaga 11 razy więcej ziemi niż kurczaki i świnie.

Ile żywności marnuje się w Europie?

Według przytoczonych danych każdy konsument w Europie wyrzuca rocznie od 95 do 115 kilogramów żywności. Aktualne dane dla konkretnego kraju warto sprawdzić w oficjalnych raportach instytucji zajmujących się ochroną środowiska.

Czy woda z kranu jest lepsza dla środowiska niż woda butelkowana?

Zwykle tak, ponieważ nie wymaga produkcji butelek ani transportu. Przed piciem warto sprawdzić informacje o jakości wody w lokalnym przedsiębiorstwie wodociągowym.

Jak długo rozkłada się plastikowe opakowanie na żywność?

Według przytoczonych danych styropianowy pojemnik może rozkładać się co najmniej 50 lat. Drobne fragmenty plastiku mogą przedostawać się do wody i łańcucha pokarmowego.